غلامرضا جلالى ( گروهى از پژوهشگران )
397
مشاهير مدفون در حرم رضوى ( فارسي )
المتكلمين نزديكتر شد و آنها را مورد حمايت قرار داد و البتّه در اين راه باز از حمايت انگليسىها برخوردار بود كه در راستاى استقرار مشروطه و غلبه بر محمد على شاه ، كه از طرف روسها حمايت مىشد ، مىكوشيدند . « 1 » حتى از سوى برخى از ماسونها جلساتى براى به سلطنت رسيدن او تشكيل داده شد ، اما چون افرادى مانند ابو الحسن فروغى و ميرزا حسين خان مشير الدوله با پادشاهى وى مخالف بودند ، ظل السلطان از رسيدن به سلطنت مأيوس و حتى از لژ ماسونى ايران هم استعفا داد و به محمد على شاه نزديك شد . « 2 » پس از مشروطه و بركنارى از كارها بار ديگر با پسرانش اسماعيل ميرزا و بهرام ميرزا عازم اروپا شد . بهرام ميرزا كه براى انجام كارهاى خود در پاريس مانده بود در هنگام حركت بهسوى انگليس مورد حمله آلمانها قرار گرفت و كشتى ايشان غرق شد . مرگ اين فرزند جوان و زيباروى او را بسيار اندوهگين ساخت اما موجب شد انگليسىها و روسها بيشتر او را پذيرايى كنند ، به طورى كه حتى شايع شد آنها او را به شاهى برداشتهاند . در بازگشت از سفر فرنگ در 1327 ه . ق دستگير شد . « 3 » پس از چندى در اواخر جنگ اول جهانى به اصفهان رفت و در عمارت اختصاصى « باغ نو » گوشه عزلت گزيد و سرانجام گرفتار عاقبت بدرفتارىهاى خود شد و عقل خود را از دست داد تا اينكه در شب 23 رمضان 1336 درگذشت . جنازه او به مشهد انتقال يافت تا در حرم مطهر به خاك سپرده شود « 4 » ولى از آنجا كه مشروطه خواهان مخالف دفن وى در حرم بودند مجبور شدند شبانه وى را در دار الحفاظ به خاك سپارند . « 5 »
--> ( 1 ) - همان 2 / 336 - 337 ( 2 ) - همان 2 / 339 - 341 ( 3 ) - عبد الحسين نوايى : ايران و جهان 3 / 367 ( 4 ) - حسين سعادت نورى : پيشين / 105 ؛ ابراهيم صفايى : پيشين / 40 ( 5 ) - محمد احتشام كاويانيان : شمس الشموس / 130